مسجدی که هسته مرکزی شهر بود

آنچه شهر اسلامی را از شهر مدرن جدا می سازد، حضور دین و نهادهای دینی به عنوان هسته و محور شهر است. شاخصه مهم شهر اسلامی در درجه اول بنای آن شهر با مرکزیت مسجد به عنوان اولین و مهمترین نهاد اجتماعی است. اگر مسجد سنگ بنای شهر و جامعه باشد همه دیگر نهادهای اجتماعی از مدرسه گرفته تا حکومت، قضاوت، هنر، فرهنگ و سیاست همگی هم سو با مسجد و همگام با همان اهداف متعالی پیش خواهند رفت.

سه شنبه این هفته به سراغ مسجدی می رویم که بنای اولیه آن هسته مرکزی شهر تهران گشت و در مجاورت آن شهر توسعه یافت، بازار شکل گرفت و از دورن شبستان های متعدد آن تا بیرون از مسجد، آموزش، تحصیل و مدرسه شکل گرفت؛ مسجد جامع بازار تهران:

شناسنامه
نام مسجد: مسجد جامع بازار، سلطانیه
معمار مسجد: رضی الدین
سال ساخت: ۱۰۷۲ هجری قمری
محل ساخت مسجد: تهران، خیابان ۱۵ خرداد

ویژگی های مسجد
۱.اولین مسجد جامع تهران
۲.اولین مسجد نماز جمعه
۳.هسته مرکزی بافت شهری

ایده های مسجد

مسجدی در آغوش شهر
در سنت تاریخی اسلام، معمولا مساجد در مرکز شهر ساخته شده و دیگر نهادهای اجتماعی حول آن واقع شده اند. یک نمونه مسجد جامع بازار تهران است که قدمت آن به ۷۰۰ سال می رسد. به خیابان ۱۵ خرداد، نرسیده به خیابان پامنار تهران که برویم، در آغوش شهر، مسجدی وسیع را می بینیم که سه درب بزرگ دارد. شاید نزدیک ترین راه ورود به مسجد، کوچه نوروز خان و بازار باشد که وقتی از پله هایش پایین می رویم به درب بزرگی می رسیم که به مدرسه خان محمدیه باز می شود.

بنا بر شواهد تاریخی مسجد بافت اولیه شهر تهران بوده که در کنار آن بعدها بازار شکل گرفته و از این رو آن را مسجد جامع بازار خوانده اند که از درب شرقی به بازار آهنگران و از درب ضلع جنوب شرقی به بازار صندوق سازها و چهل تن منتهی می شود. از اینجا تا مسجد امام فاصله زیادی نیست و در این فاصله بازار نگین بین دو مسجد است. از این رو فاصله دو مسجد را بازار بین الحرمین خوانده اند.

هفت مسجد در آینه ی یک مسجد
مسجد جامع دارای هفت مسجد است که به نام مساجد سبعه نام برده می‌شود. هرکدام از این مساجد یک قدمتی دارد. محلی که مسجد جامع در آن قرار دارد نخستین هسته شکل‌گیری بافت تهران به شمار می‌رود. هرکدام به عنوان مساجدی مجزا، ولی داخل یک بافت قرار گرفته و در زبان عموم گاه از آن به عنوان شبستان و گاه به عنوان مسجد نام برده می‌شود.

گمانه های کارشناسان مبنی بر این است که محل اولیه مسجد، همچون کاروانسراهای عصر صفویه که همه چیز همچون خانه های تابستانه و زمستانه، اصبل و استراحتگاه در خود داشته یا همچون آتشگاه زردشتی است که بعدا تبدیل به مسجدی چنین شده است. چون تغییر کاربری محل اولیه با تخریب و ساخت مسجد دشوار بوده، لذا به مرور زمان هر بخش تبدیل به یک شبستان و مسجد گشته است و در هر زمان و فصل نیاز مردم را برآورده می ساخته است.

هر شبستان توسط امامی اداره شده و مدرسان و واعظانی داشته است. شبستان عتیق یا بهاره قدیمی ترین شبستان توسط آیت الله شاه آبادی، شبستان تابستانه زیرگنبد توسط میرزای قمی، شبستانه گرمخانه و زمستانه جعفری، شبستان سه محرابه چهلستون توسط میرزا مسیح استرآبادی، شبستان تابستانه زیرزمین، شبستان استرآبادی ویژه اعتکاف رجبیه و مسجد کوچک برای کارگران بازار.

مسجد میزبان تجمع مردمی برای گردهمایی سیاسی و اجتماعی
با توجه به قرار گرفتن مسجد جامع در مرکز تهران و احاطه آن در بازار و محلات قدیمی که بیشترین جمعیت ساکن را در برمی‌گرفت، این مسجد از مراکز مهم تجمع مردم تهران محسوب می‌شد و در این میان سه شبستان عتیق، گرمخانه و چهلستون از اهمیت بیشتری برخوردار بود. اکثر وعاظ معروف همچنین مدرسانی قوی در این سه شبستان منبر رفته و به وعظ و ارشاد مردم و بیان مسائل روز می‌پرداختند.

برخی از وقایع مهم تاریخی و سیاسی و سخنرانان مرتبط با آن وقایع در کتابهای مختلف نام برده شده است. از جمله آنها دعای سلامتی برای امام خمینی، سخنرانی دکتر مفتح درباره تبعید ابوذر و میثم تمار و عدم تمکین به حکومت ظلم، نقد ایشان بر ظلم و فساد اداری اجتماعی، نام بردن از امام خمینی بالای منبر، حمله به جراید و مجلات خلاف شرع و اشاراتی به رواج فساد توسط سینما در جامعه و مقایسه آن با دوران بنی عباس است.

قیام مسیح از قلب مسجد
شبستان چهلستون مسجد را آیت الله میرزا مسیح استرآبادی وقف مسجد کرد و آن را با همکاری مردم احداث نمود. میرزا وقتی خود امام این مسجد بود، ایران در وضعیتی بود که در همهمه ریاست و کسب قدرت از تجاوزات روسیه به بخش های شمالی کشور غافل ماند و نهایتا به عهدنامه ترکمن چای تن داد. اوج این فاجعه زمانی بود که سربازان روسی زنان مسلمان شده روسی در ایران را که در زمان محمد شاه قاجار به ایران آمده و پناه آورده بودند به اسارت گرفته و مجبور به ترک دین می کردند.

به موجب بیانات افشاگرانه میرزا مسیح و دیگر علمای مقیم تهران، شهر یک‌پارچه جوش و خروش گردید و حمیّت مذهبی و تعصب دینی زمینه‌های اقتدار شایان تحسینی را به‌وجود آورد. مردم مسلمان تهران با هدایت علمای شیعه و فتوای میرزا مسیح مجتهد در روز ششم شعبان ۱۲۰۷ ش در مسجد جامع شهر اجتماع کردند و از این کانون توحید و تقوا به سوی لانه فساد گریبایدوف روانه شدند تا حکم اسلام و فتوای میرزا مسیح را مبنی بر آزاد نمودن زنان مؤمن از دست سفیر شقی و بدرفتار، به اجرا درآورند. هرچند این حکم به تمامی اجرا نشد و موجب تبعید میرزا مسیح گشت اما دولت روسیه را مجبور به اتخاذ مواضع ملایم تری نمود.

مسجدی که اولین پایگاه اعتکاف بود
مسجد جامع تهران، اولین میزبان مراسم اعتکاف در تهران بوده است. در این مراسم که برای اولین بار در سال ۱۳۶۰ برگزار شد، طلاب علوم دینی به این مسجد آمده و معتکف شدند و این روش نیکو در سال‌های بعد در تهران و دیگر شهرهای کشور رواج و گسترش یافت. در سال ۱۳۷۵ مسجد جامع بیش از پنج هزار نفر معتکف داشت و در سال ۱۳۸۱ نیز سه ‌هزار معتکف در این مسجد پذیرائی شدند.

گنجینه قرآنی مسجد در صف مبارزه با وهابیت
قبل از انقلاب فرقه ی ضالّه وهابیت مدعی شد که قرآن تحریف شده است. آیت الله حاج حسن آقای سعید تهرانی که در نجف اقامت داشت به دستور پدرش از نجف به تهران باز می گردند و به فکر می افتند که یک گنجینه ی قرآن را در مسجد جامع فراهم کنند و بدین گونه بزرگ ترین و عظیم ترین گنجینه قرآن دنیا در مسجد جامع تهران گردآوری شد. قرآن های متعددی اعم از نسخ خطی، چاپی و… از صدر اسلام به بعد تهیه شد و به عنوان گنجینه قرآن کریم در مسجد جامع ضبط شد.

این کتابخانه حدود۲۶۰۰ متر زیربنا دارد و سالن مطالعه ی آن ۹۰۰ متر است. مخازن کتاب در سه طبقه، حدود ۴۰ هزار کتاب مختلف را در خود جای داده است و از ساعت ۸ صبح تا ۱۲ ظهر آماده ی پذیرایی عموم پژوهشگران و علاقمندان مطالعه می باشد.

مدرسه علمیه مسجد؛ طرحی برای نسل جوان و آینده
آیت‌الله سعید تهرانی از ائمه جماعات مسجد، در برخی از نوشته‌های خود به سال تأسیس، چگونگی و علت تأسیس مدرسه و فعالیت‌های آن اشاره نموده و می‌نویسد: پس از بررسی‌هایی دریافتم که در دنیای کنونی که پیشرفت علوم روز، برق‌آسا افکار همه جهان را به خود متوجه ساخته و مغزهای کشور ما را هم تاحدی تصرف نموده، باید تا حد امکان در جلوی این سیل خانمان برافکن ایستادگی نمود.

لذا مدرسه‌ای در کنار مسجد با کتابخانه‌ای بنا نموده و از سال ۱۳۸۶ ق شروع به‌کار و از بهترین مدّرس‌های تهران و قم دعوت نمودم برای همکاری تادر این امر حیاتی مساعدت فرمایند تا دسته‌ای از طلاب جوان و جوانان دانشگاهی با مبانی اسلام آشنا شوند و آن‌چه زیباست بگیرند و آن‌چه موجب فساد است، ترک کنند. مسجد در گذشته دارای چهار حجره بود که با احداث بنای مدرسه علمیه‌ تعداد حجره‌ها به پانزده رسید و حجره‌های قدیمی نیز تعمیر و بازسازی شد.

منبع:
مقدمه کتاب مسجد جامع بازار تهران ،پایگاه های انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک،
موسسه مطالعات و پژوهش های سیاسی

بدون نظر

پاسخی بدهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*

با ما در تماس باشید

توجه داشته باشید که جهت ارسال پیام به بخش‌های مورد نظر همراه با ضمیمه می‌توانید از فرم تماس با ما استفاده نمائید.


پل های ارتباطی:
۰۲۵۳۲۹۱۷۹۴۸ – ۰۳۱۵۵۵۷۱۰۹۵     
masjedideas[at]gmail[dot]com     
کانال تلگرام

ارسال کردن

کاری از "اتاق ایده پردازی فام"

با شناسه کاربری خود وارد شوید

یا    

مشخصات خود را فراموش کرده اید؟