تمدن اسلامی راهی بس بلند تا تحقق نهایی خویش در جهان دارد اما از سویی وقتی به عقب می‌نگریم، توجه‌مان به دوره‌هایی از تاریخ معطوف می‌شود که بخش‌های زیادی از پازل تمدن نوین اسلامی در کنار هم جمع آمده‌اند. یکی از این پازل ها محوریت یافتن مسجد به عنوان محلی برای ارتباط حاکم با مردم و ارتباط مردم با عالمان عصر خویش است.

مسجد شیخ لطف‌الله اصفهان، بنایی است که با ارادتی شاهانه در قلب اصفهان بنا گردیده و عالمی لبنانی را از خطه جبل عامل مهمان خویش ساخته است. نگاره‌ها و نقش های منظم و پرمعنای مسجد این ارادت را به تمام معنا به نمایش گذاشته و چون در مدرسه‌اش می نشینی خود را در حضور شیخ دین حاضر می‌یابی:

شناسنامه مسجد

نام مسجد: مسجد شیخ لطف‌الله

معمار مسجد: محمدرضا اصفهانی

متولی مسجد: شاه عباس اول صفوی

سال ساخت: قرن یازدهم هجری

محل ساخت: ضلع شرقی میدان نقش جهان اصفهان

50799589173907805417

معرفی

مقابل عمارت عالی قاپوی اصفهان، در ضلع چپ میدان نقش جهان، مسجدی زیبا می‌بینیم که بی‌مناره و گلدسته، در قلب شهر خودنمایی می‌کند. مسجد شیخ لطف‌الله به فرمان شاه عباس و برای پیشکشی به شیخ لطف‌الله المیسی، که از علمای جبل عامل و مهمان عالم‌نوازی صفویان بود، ساخته شد که بعدها محل اقامه نماز، بحث و تدریس مجالس فقهی و دینی گشت. شیخ لطف‌الله بنا به استفتای خود که برگزاری نماز جمعه در غیاب امام زمان را مجاز می‌شمرد، به اقامه نماز جمعه در این مسجد می‌پرداخت و مقلدان او نیز به او اقتدا می‌نمودند.

ایده‌ها

تکریم عالمان مسلمان در مسجد

اگر به وجه تسمیه مسجد شیخ لطف‌الله دقت کنیم، برایمان عالم‌نوازی حکومت صفوی روشن خواهد گشت. شیخ لطف‌الله بن عبدالکریم بن ابراهیم که در زمان سلطنت شاه عبّاس به علل مذهبی از میس یکی از قرای جبل عامل لبنان به ایران کوچ کرده و ابتدا در مشهد مقدّس اقامت گزید، به دلیل حمله ازبکان به شهر قزوین پناهنده گشت اما شاه عباس وی را به اصفهان دعوت کرد و در جنب میدان نقش جهان مدرسه و مسجدی را، که هنوز هم به نام او شهرت دارد، برای محلّ تدریس و اقامت و امامت وی پی نهاد.

حضور عالم لبنانی در اصفهان و تکریم او موجب ریخته شدن بنای مسجدی شد که محفل تدریس ابواب فقهی گشت و بعدها در همسایگی خود میزبان مسجد جامع اصفهان؛ مسجد “شاه” گشت. این سنت در دوره صفویه به وفور دیده می‌شود و نشانگر ثمرات فراوان پیوند نظام آموزشی با نهاد مقدس دینی یعنی مساجد است.

چرخش هنرمندانه به سوی قبله

از ویژگی‌های این مسجد چرخش ۴۵ درجه‌ای است که با محور شمال به جنوب دارد که در اصطلاح، “پاشنه” نامیده می‌شود. علت وجودی این چرخش این است که در معماری ایرانی اسلامی، مساجد به گونه‌ای طراحی می‌شوند که کاربر هنگام ورود به مغرب است و خواه و ناخواه در ورودی مسجد به سمت مشرق میدان خواهد بود، اگر بنا بود مسجد را نیز به همین جهت می‌ساختند کار جهت یابی از لحاظ قبله مختل می‌شد.

 در اینجا با ایجاد یک راهرو که از ابتدای مدخل مسجد به سمت چپ و سپس به سمت راست می‌چرخد بر این مشکل فائق آمده‌اند یعنی اگر چه ساختمان مسجد در مشرق است و از نمای خارجی آن چنین بر می‌آید که دیوار جبهه آن در جهت شمال به جنوب است لکن در همین محراب دیوار بنا شده که به سوی قبله‌است و وقتی به عظمت این فکر پی می‌بریم که در بیرون مسجد اثری از کجی و زاویه به چشم نمی‌خورد، اما به مجرد ورود ناچاریم قبول کنیم که صحن نسبت به نمای خارجی پیچشی دارد در صورتی که گنبد کوتاه این مسجد به علت مدور بودن، جهت یا زاویه مخالفی نشان نمی‌دهد.

کتیبه‌ای برای بیان آداب مسجد

مسجد دارای کتیبه‌های مختلفی در محراب و درب ورودی است. کتیبه سردر مسجد و دو کتیبه بزرگ کمربندی داخل گنبد، که در قسمت پایین گنبد به خطّ ثلث سفید بر زمینه کاشی لاجوردی معرّق جلب توجّه می‌کند، به خط زیبای علی‌رضا عباسی است که از مشهورترین ثلث نویسان زمان پادشاهی شاه عبّاس اوّل به حساب می‌آمد. در انتهای کتیبه کمربندی اوّل،  شرح آداب ورود به مسجد از قول پیامبر اسلام(ص) نصب شده که در قسمت سر در مسجد خودنمایی می کند.

نمای طبیعی در آبگینه مسجد

پروفسور پوپ در کتاب بررسی هنر ایران نوشته‌است “به سختی می‌توان این اثر را محصول دست بشر دانست. کوچکترین نقطه ضعفی در این بنا دیده نمی‌شود، اندازه‌ها بسیار مناسب، نقشه طرح بسیار قوی و زیبا و به طور خلاصه توافقی است بین یک دنیا شور و هیجان و یک سکوت و آرامش باشکوه که نماینده ذوق سرشار زیباشناسی بوده و منبعی جز ایمان مذهبی و الهام آسمانی نمی‌تواند داشته باشد.

از دیگر ابتکارات مسجد استفاده از طرح طاووس در نقش گنبد است. طاووسی در مرکز داخلی گنبد طراحی شده است که پرهای آن به وسیله نور وارد شده از طاق بالای در ورودی مسجد تکمیل می شود. همچنین استفاده از نور طبیعی و رنگ‌های زیبا از مهمترین ویژگی های این بناست. نور درون مسجد از پنجره‏‌های مشبکی که در جوانب گوناگون ساقه گنبد ساخته شده‌اند تامین می‌‏شود. پرتوی که از این پنجره‌‏ها به درون مسجد می‏‌تابد، علاوه بر ایجاد روشنایی کافی، خود به خود نمایشگر فضای روحانی بناست.

مسجد اختصاصی

عدم وجود صحن و مناره در مسجد باعث شده تا رواقی پوشیده از کاشیکاری‌های زیبا و استادانه و پرکار، فضای مسجد را به گنبد مربوط کند. این مسجد به علت اینکه نه دارای مناره‌ است و نه دارای شبستان ورودی و همچنین ورودی آن پله می‌خورد، غیر طبیعی است. این نوع ساخت ما را به این امر راهنمایی می‌کند که شاید مسجد، اختصاصی بوده باشد، چرا که راهی زیر زمینی برای ملاقات شاه با شخص شیخ لطف‌الله و بالعکس بین کاخ عالی قاپو و مسجد وجود داشته که الان به دلایل نامعلوم مسدود می‌باشد.

ورود به مسجد؛ آغاز سیر الی الله

ورودی مسجد شیخ لطف‌الله، با چهار پله زینت داده شده است  که نماد اسفار اربعه و مراحل  چهارگانه سیر الی الله است. نظام ورودی مساجد مکتب اصفهان، در دوره صفویه همواره مورد توجه گردشگران و اندیشمندان بوده است. ورود از تاریکی به سمت نور و از ظاهر به باطن که محل اقامه نماز است از جمله شگفتی‌هایی است که مخاطب را بی‌اختیار به دیدار معبود می‌برد.

آرایه‌های مسجد در تابش نور

نور خورشید در هنگام طلوع به ستونی که روی آن سوره انفطار نوشته شده می‌افتد و هنگام غروب بر روی ستونی که در بردارنده سوره شمس است.

قوام گنبد؛ بدون مناره

این مسجد بدون مناره و حیاط است، وقتی معماران عصر صفوی به معمار این مسجد؛ استاد محمدرضا فرزند استاد حسین اصفهانی که طرحش مقبول شاه عباس افتاده اعتراض می‌کنند که مناره سبب قوام گنبد است ایشان اینگونه پاسخ می‌دهد اگر ارتفاع سر-در را مناسب بگیرید مانع از ریزش گنبد خواهد شد.

 

بدون نظر

پاسخی بدهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*

 

با ما در تماس باشید

توجه داشته باشید که جهت ارسال پیام به بخش‌های مورد نظر همراه با ضمیمه می‌توانید از فرم تماس با ما استفاده نمائید.


پل های ارتباطی:
۰۲۵۳۲۹۱۷۹۴۸ – ۰۳۱۵۵۵۷۱۰۹۵     
masjedideas[at]gmail[dot]com     
کانال تلگرام

ارسال کردن

کاری از "اتاق ایده پردازی فام"

با شناسه کاربری خود وارد شوید

یا    

مشخصات خود را فراموش کرده اید؟

Create Account